Soru: BDT’nin temel varsayımı?
Hiyerarşi: Otomatik düşünceler → ara inançlar → temel inançlar/şemalar. Üsttekiler durumsal ve hızlıdır; alta indikçe daha kalıcı ve kimlik benzeridir.
Bilişsel üçlü (depresyon): Ben · Dünya · Gelecek olumsuz. Beck’e göre depresif biliş bu üç alanda kümelenir.
Seans iskeleti (ezber): Gündem → duygu kontrolü → ev ödevi gözden geçirme → ana çalışma → yeni ödev → geribildirim.
Bilişsel çarpıtmalar (sık 8):
- Hep ya da hiç / all-or-nothing (hep ya da hiç) — Nüansı silip uçlarda düşünmektir. “Mükemmel değilse tamamen başarısızım” örneğidir.
- Aşırı genelleme / overgeneralization (aşırı genelleme) — Tek olaydan genel kural çıkarmaktır. “Bir reddedilme = hep reddedilirim.”
- Zihinsel filtre / mental filter (zihinsel filtre) — Olumsuzu seçip olumluyu görmemektir. Kanıt dengesini bozar.
- Olumluyu geçersiz kılma / disqualifying the positive (olumluyu geçersiz kılma) — İyi sonucu “şans/tesadüf” diye silmektir. Öz-değer inancını korur.
- Felaketleştirme / catastrophizing (felaketleştirme) — En kötü senaryoyu kesin gibi görmektir. Kaygıyı hızla şişirir.
- Zihin okuma / mind reading (zihin okuma) — Kanıt olmadan başkasının ne düşündüğünü bilmek iddiasıdır. Sosyal anksiyetede sık görülür.
- Kişiselleştirme / personalization (kişiselleştirme) — Dış olayları haksız yere kendine bağlamaktır. Suçluluk ve utancı artırır.
- Etiketleme / labeling (etiketleme) — Davranış yerine global kimlik yapıştırmaktır. “Hata yaptım” yerine “ben aptalım.”
Teknikler:
- Gündemleme / agenda setting (gündem belirleme): Seans başında ortak öncelik listesi çıkarmaktır. Zamanı korur, işbirliğini görünür kılar.
- Sokratik sorulama / Socratic questioning (sokratik sorulama): Keşfettiren sorularla düşünceyi sınamaktır. Vaaz vermeden “kanıtı nedir?” diye ilerler.
- Düşünce kaydı / thought record (düşünce kaydı): Tetikleyici–düşünce–duygu–kanıt–alternatif formu doldurmektir. Otomatik düşünceyi yavaşlatır ve görünür kılar.
- Bilişsel yeniden yapılandırma / cognitive restructuring (bilişsel yeniden yapılandırma): İşlevsel olmayan düşünceyi daha dengeli alternatifle değiştirmektir. Amaç “pozitif yalan” değil, gerçekçi biliştir.
- Davranışsal deney / behavioral experiment (davranışsal deney): İnancı gerçek hayatta test etmektir. “Olursa ne olur?” hipotezini veriye bağlar.
- Davranışsal aktivasyon / BA (Behavioral Activation / davranışsal aktivasyon): Kaçınmayı kırıp pekiştireçli eylemi artırmaktır. Depresyon protokolünün temel taşıdır.
- Ev ödevi / homework (ev ödevi): Seanslar arası uygulama yapmaktır. Öğrenmeyi yaşama taşır; yapılmazsa ilerleme yavaşlar.
- Psikoeğitim / psychoeducation (psikoeğitim): Model ve belirtileri öğretmektir. Danışanı “hastalık dili”nden “öğrenme dili”ne geçirir.
- Avantaj–dezavantaj analizi / cost–benefit analysis (maliyet–fayda analizi): Bir inanç veya davranışın kâr–zarar hesabını çıkarmaktır. Değişim motivasyonunu netleştirir.
- Aşağı ok tekniği / downward arrow (aşağı ok): “Bunun anlamı ne?” diye sorarak temel inanca inmektir. Yüzey düşünceden şemaya köprü kurar.
- Problem çözme eğitimi / problem-solving training (problem çözme eğitimi): Sorunu tanımla–seçenek üret–seç–uygula–değerlendir adımlarıdır. Rumine etmeyi eyleme çevirir.
- Relaps önleme / relapse prevention (nüks önleme): Nüks sinyallerini ve baş etme planını önceden yazmaktır. Tedavi bitince kazanımı korur.
- Maruz / ERP (BDT içinde / exposure and response prevention): Kaygı/OKB protokollerinde davranışsal maruz tekniklerinin BDT’ye entegre edilmesidir. Bilişsel çalışma ile birlikte kullanılır.
- Baş etme kartları / coping cards (baş etme kartları): Kriz anında okunacak kısa cümleler taşımaktır. Beceri erişimini hızlandırır.