Soru: Davranışçılığın özü?
Teknikler:
- Sistematik duyarsızlaştırma: Kaygı hiyerarşisi + gevşeme ile kademeli yaklaşmadır. Klasik koşullanma sönmesine dayanır.
- Maruz bırakma / in vivo (gerçek yaşamda): Gerçek yaşamda korkulan duruma kalmaktır. Kaçınma kırılınca yeni güvenlik öğrenmesi oluşur.
- Maruz bırakma / imaginal (imgesel): İmgelemde travma/korku sahnesine yaklaşmadır. Gerçek uyaran yokken veya hazırlık aşamasında kullanılır.
- Maruz bırakma / interoceptive (bedensel duyum): Çarpıntı, nefes darlığı gibi bedensel duyumlara bilerek maruz kalmaktır. Panikte “bedensel duyum = felaket” bağını bozar.
- ERP / exposure and response prevention (maruz bırakma ve tepki önleme): Obsesyonel kaygıya maruz kalıp kompulsiyonu yapmamaktır. OKB (Obsesif Kompulsif Bozukluk)’de altın standart davranışsal müdahaledir.
- Olumlu / olumsuz pekiştirme / positive–negative reinforcement (pekiştirme): Olumlu pekiştirmede istenen davranıştan sonra ödül eklenir; olumsuz pekiştirmede aversif (itici/rahatsız edici) uyaran kaldırılır. İkisi de davranışı artırır.
- Ceza / punishment (cezalandırma): Davranıştan sonra aversif (itici/rahatsız edici) sonuç eklemek veya ödülü kesmektir. Etik ve yan etki riski yüksektir; sınavda kavram, pratikte son çare mantığıyla bilinir.
- Sönme / extinction (sönme): Pekiştireç kalkınca davranışın azalmasıdır. Başta extinction burst / sönme patlaması (şiddetlenme) görülebilir.
- Biçimlendirme / shaping (biçimlendirme): Hedef davranışa yaklaşan adımları sırayla pekiştirmektir. Karmaşık beceriyi parçalara böler.
- Modelleme / sosyal öğrenme / modeling (Bandura): Başkasını izleyerek öğrenmektir. Beceri kazandırma ve kaygı azaltmada kullanılır.
- Davranışsal aktivasyon / BA (Behavioral Activation / davranışsal aktivasyon): Depresyonda kaçınma/inaktiviteyi kırıp pekiştireçli aktiviteyi artırmaktır. Duygu beklenmeden eyleme geçilir.
- Contingency management / sonuç yönetimi: Davranışın sonuçlarını sistematik düzenlemektir. Bağımlılık ve davranış sorunlarında sık kullanılır.
- Relaksasyon eğitimi / PMR (Progressive Muscle Relaxation / İlerleyici Kas Gevşetme): Kas gruplarını sırayla gerip gevşeterek fizyolojik uyarılmayı düşürmektir. Kaygı ve uykusuzlukta yardımcı araçtır.
- Nefes egzersizleri: Diyafram nefesiyle otonom uyarılmayı yavaşlatmaktır. Panik ve akut kaygıda hızlı destek sağlar.