Soru: Skinner’da kişilik?
Teknikler:
- Olumlu pekiştirme / positive reinforcement: Davranıştan sonra istenen bir uyaran ekleyerek davranışı artırmaktır. Ödül mantığıdır. Örnek: Çocuk ödevini bitirince birlikte dondurma yemek, o davranışı tekrar etmesini sağlar.
- Olumsuz pekiştirme / negative reinforcement: Aversif uyaranı kaldırarak davranışı artırmaktır. Ceza değildir; artış üretir. Örnek: Kemeri takınca arabanın uyarı sesi kesilir; bu yüzden kemer takmayı daha sık yaparsın.
- Ceza / punishment: Davranıştan sonra aversif (itici / hoş olmayan) sonuç eklemek veya ödülü kesmektir. Yan etki ve kaçınma riski yüksektir. Örnek: Öğretmen derste konuşan öğrenciyi tahtaya yazı yazmakla cezalandırır, sınıfta konuşma azalır.
- Sönme / extinction (sönme): Pekiştireç kalkınca davranışın azalmasıdır. Başta extinction burst / sönme patlaması görülebilir. Örnek: Her mesajına cevap vermeyince artık sürekli yazmaktan vazgeçersin; önce bir süre daha çok yazabilirsin.
- Shaping / biçimlendirme: Hedef davranışa yaklaşan adımları sırayla pekiştirmektir. Karmaşık beceriyi parçalara böler. Örnek: Köpek önce oturmayı, sonra el uzatmayı, en son pati vermeyi adım adım öğrenir.
- Ayırt edici uyaran / discriminative stimulus: Davranışın pekişeceği bağlam işaretidir. “Ne zaman ne yapılır?”ı öğretir. Örnek: Yeşil ışıkta yürümeyi, kırmızıda durmayı öğrenirsin; renk, ne yapacağının işaretidir.
- Pekiştirme tarifeleri / reinforcement schedules: Sürekli/aralıklı pekiştirme düzenleridir. Aralıklı tarifeler sönmeye daha dirençlidir. Örnek: Makineden bazen ödül çıkınca insan daha uzun süre kolu çevirir; düzensiz ödül davranışı söndürmez.
- Fonksiyonel analiz / functional analysis (öncül–davranış–sonuç): Davranışı A-B-C (öncül–davranış–sonuç) ile çözümlemektir. Müdahale noktasını netleştirir. Örnek: Öğretmen "sınav yaklaşınca (öncül) gece geç yatıyor (davranış), ertesi gün yorgun kalıyor (sonuç)" diye inceler.
Örnek: Ödev bitince oyun = olumlu pekiştirme; kemer takınca uyarı kesilir = olumsuz pekiştirme (ceza değil, artış!).
Eleştiri: Biliş, anlam, ilişki zayıf kalır.