Ellis teknikleri:
- ABC(DE) / olay–inanç–sonuç (+çürütme–etki): A olay, B inanç, C sonuç; D çürütme, E yeni etkidir. İnanç halkasına girerek değişim üretir. Örnek: Sunum kötü geçti (A), "berbatım" dedin (B), moralin bozuldu (C); sonra inancı sorgulayıp daha sakin hissettin (D–E).
- İrrasyonel inançları çürütme / disputing irrational beliefs: “Zorunluluk/felaket” inançlarını mantıksal–ampirik–pragmatik sorgulamaktır. REBT (Rational Emotive Behavior Therapy / akılcı duygusal davranış terapisi)’nin motorudur. Örnek: "Herkes beni sevmeli" inancını "kimseyi tam sevemem, bu normal" diye sorgulamak irrasyonel inancı yumuşatır.
- REBT disputing / REBT çürütme: İrrasyonel inancı aktif tartışma tekniğidir. Ellis’te Beck’e göre daha doğrudan/felsefidir. Örnek: Terapist "Kesinlikle başarısız olmalı mısın? Kanıtın ne?" diye doğrudan tartışarak REBT çürütmesi yapar.
Beck teknikleri: - Sokratik sorulama / Socratic questioning: Danışanın kendi kanıtını bulmasına yardım eden soru yöntemidir. İşbirlikçi empirisizmi taşır. Örnek: Terapist "Bu düşünceye inanmanı sağlayan kanıt ne, karşı kanıt ne?" diye sorarak seni kendi cevabına götürür.
- Düşünce kaydı / thought record: Otomatik düşünce–duygu–kanıt zincirini yazmaktır. Yeniden yapılandırmanın hammaddesidir. Örnek: Kaygılandığında otomatik düşünceyi, duyguyu ve kanıtları deftere yazmak düşünce kaydı tutmaktır.
- Bilişsel yeniden yapılandırma / cognitive restructuring: İşlevsel olmayan düşünceyi dengeli alternatifle değiştirmektir. Duygu ve davranışı etkiler. Örnek: "Herkes beni yargılıyor" yerine "bazıları fark etmemiş olabilir" demek bilişsel yeniden yapılandırmadır.
- Davranışsal deney / behavioral experiment: İnancı gerçek hayatta test etmektir. “Sanıyorum”u “gördüm”e çevirir. Örnek: "Kimse benimle konuşmaz" sanıp bir kez selam vermeyi denemek, inancı gerçekte test etmektir.
Young: - Erken uyumsuz şemalar / early maladaptive schemas: Çocukluk ihtiyaçlarının karşılanmamasından doğan kalıcı kalıplardır. Yetişkin ilişkide tekrarlanır. Örnek: Çocuklukta sevilmediğini hisseden biri yetişkinde sevgilinin kısa gecikmesini "terk edileceğim" diye okur.
- Mod çalışması / mode work: Anlık “şema modu” durumlarıyla çalışmaktır. Kişilik düzeyinde hızla kayan halleri hedefler. Örnek: Danışan bir an küçük, kırılgan bir çocuk gibi ağlarken terapist o "mod"la çalışır, yetişkin halini sonra konuşur.
- Limited reparenting / sınırlı yeniden ebeveynlik: Terapistin sınırlı ve etik çerçevede karşılanmayan ihtiyacı gidermesidir. Şema onarımını kolaylaştırır. Örnek: Terapist sınır içinde "haklısın, o yaşta yalnız kalmak çok zordu" deyip karşılanmamış ihtiyacı onarmaya çalışır.
- Imagery rescripting / imgesel yeniden yazma: Travmatik/şema sahnesini imgelemde yeniden yazmaktır. Duygusal belleği günceller. Örnek: Travmatik anıyı gözünde yeniden kurup bu kez yanında koruyucu biri olduğunu hayal etmek imgesel yeniden yazmadır.
Örnek: Sınavdan düşük alınca “berbat insanım” (irrasyonel inanç); düşünce kaydıyla kanıt aramak (Beck); “terk edileceğim” şeması ilişkide tekrar (Young).