Kavramlar:
- Personal constructs / kişisel yapılar: Olayları anlamlandırmak için kullanılan zıt kutuplu öngörü gözlükleridir. “Dost–düşman” gibi bipolar olabilir. Örnek: Her yeni tanıştığını hemen "güvenilir mi, değil mi?" diye değerlendiren biri dünyayı bu gözlükle okur.
- Construction corollary / yapı kurma ilkesi: İnsan olayları benzerliklere göre yapılandırır. Gelecek öngörüsü buradan gelir. Örnek: İki komşuyu "sessiz" diye aynı gruba koyup üçüncüsünün de öyle olacağını sanmak, benzerlikle öngörü kurmaktır.
- Bilişsel karmaşıklık / cognitive complexity: Yapı sisteminin incelik ve çeşitliliğidir. Daha karmaşık sistem daha esnek öngörü sağlar. Örnek: Birini hem "ciddi–şakacı" hem "dürüst–kurnaz" diye görebilmek, olaylara tek kutudan bakmamaktır.
- Kaygı / anxiety (Kelly): Yapıların olayları kapsamamasıdır. “Anlamlandıramıyorum” hissidir. Örnek: Terfi alınca yeni sorumlulukları hiç anlamlandıramayınca "ne yapacağımı bilmiyorum" kaygısı kaplar.
- Korku / fear (Kelly): Yeni bir yapının yakında gerekli olacağı beklentisidir. Değişim eşiğindeki gerilimdir. Örnek: Şirket birleşeceği duyulunca henüz iş değişmemiş olsa bile "her şey değişecek" korkusu başlar.
- Tehdit / threat (Kelly): Temel yapı sisteminin çökme riskidir. Kimlik düzeyinde sarsıntı yaratır. Örnek: Boşanma kararı, "ben artık eski ben değilim" hissini uyandırır; kimliğe dokunan bir sarsıntıdır.
Teknikler: - REP Test / Role Construct Repertory Test (rol yapı envanteri): Kişisel yapıları sistematik çıkaran ölçüm aracıdır. “Kim kimi neye göre ayırıyor?”u görünür kılar. Örnek: Terapist "anneni, en yakın arkadaşını ve patronunu neye göre ayırırsın?" diye sorarak kişisel yapıları çıkarır.
- Yapı gevşetme / sıkılaştırma çalışması / loosening–tightening: Aşırı katı veya aşırı gevşek yapıları dengelemektir. Esnek öngörü için gerekir. Örnek: Her şeyi "ya hep ya hiç" gören danışan, terapide olayları biraz daha esnek kutulara yaymayı dener.
- Fixed-role therapy / sabit rol terapisi: Danışanın yeni bir rol senaryosunu denemesidir. Alternatif yapıyı yaşayarak test eder. Örnek: Utangaç öğrenci iki hafta boyunca "sosyal ve rahat biri" gibi davranmayı deneyerek yeni rolü test eder.
- Alternatif yapı üretme / generating alternative constructs: Aynı olaya farklı yapı üretmektir. Katı “ya hep ya hiç”i kırar. Örnek: Patronu eleştirince "düşman" demek yerine "bugün stresli, o yüzden sert konuştu" demek alternatif yapı üretmektir.
Örnek: Herkesi “güvenilir–güvenilmez” gözlüğüyle gören kişi yeni arkadaşta sadece bu kutuyu arar; gözlük daralırsa kaygı artar.