Soru: Bandura’nın özü?
Kavramlar:
- Reciprocal determinism / karşılıklı determinizm: Kişi, davranış ve çevrenin birbirini etkilemesidir. Tek yönlü çevre determinizmini aşar. Örnek: Utangaç biri (kişi) sunumda susunca (davranış) sınıf sessizleşir (çevre), bu da onu daha çok gerer.
- Modeling / gözlemleyerek öğrenme: Başkasını izleyerek öğrenmektir. Doğrudan pekiştireç şart değildir. Örnek: Küçük kardeş abisinin diş fırçalamasını izleyince kendisi de fırçalamayı öğrenir.
- Self-efficacy / öz-yeterlik: Belirli işi yapabileceğine dair inançtır. Çaba, ısrar ve kaygıyı etkiler. Örnek: "Bu sunumu yapabilirim" diyen kişi prova eder; "yapamam" diyen denemeyi bırakır.
- Self-regulation / öz-düzenleme: Hedef koyma, izleme ve kendini yönetme sürecidir. Failliğin göstergesidir. Örnek: Diyete başlayıp her akşam ne yediğini yazmak, hedefe göre kendini izlemektir.
- Vekâleten pekiştirme / vicarious reinforcement: Başkasının pekiştirildiğini görerek öğrenmektir. Modellemenin gücünü artırır. Örnek: Sınıfta sadece ödevini yapan değil, öğretmenin övdüğünü gören herkes daha çok çalışmaya başlar.
Teknikler:
- Modelleme / modeling · master model (ustalık modeli): Hedef beceriyi model üzerinden öğretmektir. Mastery modeli (ustalık/başarı) başarıyı görünür kılar. Örnek: Yeni işe başlayan stajyer, deneyimli hemşirenin hastayla konuşmasını izleyerek aynı beceriyi öğrenir.
- Öz-yeterlik artırma / increasing self-efficacy: Başarı deneyimi, vekâleten deneyim, sözel ikna ve fizyolojik yorumla inancı yükseltmektir. Dört kaynak Bandura’nın formülüdür. Örnek: Sunumu başarıyla bitirdikten sonra "yapabilirmişim" demek, öz-yeterlik inancını güçlendirir.
- Öz-izleme / self-monitoring: Davranış/düşünce/duyguyu kaydetmektir. Farkındalık ve değişim ölçümü sağlar. Örnek: Her gün kaç kez sigara içtiğini not etmek, fark etmeden artan alışkanlığı görmeni sağlar.
- Öz-pekiştirme / self-reinforcement: Hedefe ulaşınca kendini ödüllendirmektir. Dış kontrole bağımlılığı azaltır. Örnek: Haftalık hedefe ulaşınca kendine küçük bir ödül vermek, dışarıdan ödül beklemeden devam ettirir.
- Davranışsal prova / behavioral rehearsal: Yeni davranışı güvenli ortamda prova etmektir. Transferi kolaylaştırır. Örnek: Toplantıda konuşmadan önce aynada cümleleri birkaç kez denemek, gerçek ortamda daha rahat konuşmanı sağlar.
Skinner farkı: Gözlem + biliş + faillik var.
Örnek: Çocuk televizyonda saldırgan modeli görünce taklit edebilir; “ben yapabilirim” inancı (öz-yeterlik) denemeyi artırır.