Araştırmacının manipüle ettiği veya grupları ayırdığı değişkendir; “neden” tarafıdır.
- Bağımlı değişken (DV / bağımlı değişken) — Hap: Ölçülen sonuç değişkenidir; IV’nin etkisinin izlendiği değişkendir.
- Kontrol / kovaryant değişken — Hap: Karıştırıcı etkiyi azaltmak için sabit tutulan veya istatistiksel olarak kontrol edilen değişkendir.
- Karıştırıcı (confound / karıştırıcı) — istatistiksel kontrol fikri — Hap: IV ile DV’yi birlikte etkileyen üçüncü değişkendir; nedensel yorumu bozar.
- Aracı (mediator / aracı) ve düzenleyici (moderator / düzenleyici) — kavramsal giriş (ayrıntı §13) — Hap: Aracı etkinin yolunu, düzenleyici etkinin koşulunu açıklar.
- Sürekli vs. kesikli değişken — Hap: Sürekli değerler arası sonsuz ara değer vardır; kesikli sayılabilir adım içerir.
- Nicel vs. nitel (kategorik / nitel) değişken — Hap: Nicel sayısal büyüklük taşır; nitel kategori/grup bilgisi taşır.