Soru: Erken tip sınıflamaları nelerdir?
Terimler:
- Hipokrat dört mizaç / four humors (Hipokrat): Kan, sarı safra, kara safra ve balgam dengesiyle mizaç açıklanır. Modern bilimde tarihsel tip modelidir. Örnek: Eski hekim çok kanlı, neşeli diyerek mizaç tanımlar.
- Kanlı / sanguine (kanlı mizaç): Neşeli, girişken ve sosyal eğilimdir. Aşırıysa dağınıklık/yüzeysellik riski taşır. Örnek: Partide herkesi güldüren enerjik kişi kanlı mizaçla anılır.
- Safra / choleric (öfkeli mizaç): Atılgan, lider ve öfkeye yatkın eğilimdir. Aşırıysa tahakküm riski taşır. Örnek: Takım kaptanı öfkeyle sahaya hükmeder; lider ama aceleci görülür.
- Kara safra / melancholic (melankolik mizaç): Duyarlı, içe dönük ve kederli eğilimdir. Aşırıysa karamsarlık riski taşır. Örnek: Melis küçük bir eleştiride bile günlerce içine kapanır.
- Balgam / phlegmatic (balgamlı mizaç): Sakin, yavaş ve dengeli eğilimdir. Aşırıysa pasiflik riski taşır. Örnek: Kemal tartışmada sakin kalır, acele karar vermez.
- Sheldon somatotipleri / somatotypes (Sheldon): Beden yapısına göre kişilik tipi varsayar. Endomorf, mezomorf, ektomorf üçlüsüdür. Örnek: Antropolog beden şekline bakıp kişilik tipi tahmin etmeye çalışır.
- Endomorf / endomorph: Yuvarlak–yumuşak beden tipidir. Sosyal, rahat ve konfora düşkün eğilimle ilişkilendirilir. Örnek: Yuvarlak yapılı amca sohbeti sever, rahat ve konfora düşkündür.
- Mezomorf / mesomorph: Kaslı–atletik beden tipidir. Atılgan, rekabetçi ve güçlü eğilimle ilişkilendirilir. Örnek: Kaslı sporcu rekabetçidir, zorlu antrenmanda geri adım atmaz.
- Ektomorf / ectomorph: İnce–uzun beden tipidir. İçe dönük, hassas ve soyut düşünce eğilimiyle ilişkilendirilir. Örnek: İnce yapılı öğrenci kalabalıkta kenarda durur, kitap okumayı tercih eder.
Örnek: Eski hekim “çok kanlı, neşeli” der; Sheldon “yuvarlak beden = sosyal endomorf” der — bugün tarihsel örnek, kesin bilim değil.