Kitaplar /İstatistik / 13. Aracı (Mediator) ve Düzenleyici (Moderator)

13.1. Kavramsal ayrım (klasik soru)

Hap

X’in Y’ye etkisi M üzerinden gerçekleşiyorsa M aracıdır; mekanizma sorusunu yanıtlar.

Düzenleyici (moderator / düzenleyici): X’in Y’ye etkisi M’nin düzeyine göre değişir; “kimde / hangi koşulda?” — Hap: M değişince X–Y ilişkisinin gücü veya yönü değişiyorsa M düzenleyicidir.
Üçüncü değişken (third variable / üçüncü değişken) ile karıştırılmaması — Hap: Her üçüncü değişken aracı veya düzenleyici değildir; kovaryant veya karıştırıcı da olabilir.

Ezber

Mediator = yol/nasıl · Moderator = koşul/kimde.

Açıklama: Aracı (mediator): X → M → Y; “nasıl?”. Düzenleyici (moderator): X’in Y’ye etkisi M düzeyine göre değişir; “kimde/hangi koşulda?”. Her üçüncü değişken aracı/düzenleyici değildir.

Aracı (mediator / aracı): X → M → Y; “nasıl / hangi mekanizma ile?” —
Örnek: Tedavi → başa çıkma → belirti ↓ (aracı). Tedavi etkisi yüksek nevrotisizmde daha zayıf (düzenleyici).