Alfabetik. Biçim: İngilizce / Türkçe — 1–2 cümle. (bölüm)
A
- AB design / AB deseni — Başlangıç ve müdahale fazından oluşur. Nedensellik için zayıftır çünkü rakip açıklamalar elenemez. (11)
- ABAB / reversal (geri çekme deseni) — Müdahaleyi geri çekip yeniden vererek etkiyi yineler. İç geçerliği AB’den güçlendirir. (11)
- Allocation concealment / atama gizleme — Katılımcı hangi kola gidecekken bu bilginin gizlenmesidir. Blinding’den farklı olarak özellikle atama anındaki seçim yanlılığını hedefler. (6)
- Alternating treatments / dönüşümlü tedaviler — Koşulların hızlı dönüşümüyle birey içinde karşılaştırma yapar. Hangi müdahalenin daha iyi olduğunu kısa sürede görmeye yarar. (11)
- Aracı değişken / mediator — IV’nin DV’ye etkisinin üzerinden aktığı mekanizmadır. “Nasıl etki ediyor?” sorusuna cevap arar. (3)
- Artefakt / artifact — Gerçek yapısal etkiyi bozan yöntemsel yan üründür. Talep özellikleri ve Hawthorne tipik örneklerdir. (6)
- Assent / onay (çocuk) — Çocuğun veya kapasitesi kısıtlı kişinin onayını ifade eder. Yasal onam genellikle veliden alınır. (18)
- Attrition / kayıp (katılımcı kaybı) — Çalışma sırasında katılımcı kaybıdır. Kayıp sistematikse iç geçerlik bozulur. (4, 5)
B
- Bağımlı değişken / DV (dependent variable) — Araştırmada ölçülen sonuç değişkenidir. Müdahalenin “ne değiştirdiğini” gösterir. (3)
- Bağımsız değişken / IV (independent variable) — Manipüle edilen veya grupları ayıran değişkendir. Nedensel iddianın “neden” tarafıdır. (3)
- Baseline / başlangıç düzeyi — Müdahale öncesi tekrarlı ölçüm fazıdır. Stabil değilse müdahale etkisi yorumlanamaz. (11)
- Between-subjects / gruplar arası desen — Her katılımcının tek koşulda olduğu desendir. Carryover (taşıma etkisi) yoktur ama daha çok kişi gerekir. (9)
- Blinding / körleme — Koşul bilgisinin katılımcı ve/veya uygulayıcı/değerlendiriciden gizlenmesidir. Beklenti yanlılığını azaltır. (6)
- Boulder modeli / scientist–practitioner — Bilim insanı–uygulamacı eğitim modelidir. Araştırmayı ve klinik uygulamayı birlikte öğretir. (1)
C
- Carryover / taşıma etkisi — Önceki koşulun sonrakine taşınmasıdır. Within-subjects (tekrarlı ölçüm / kişi içi) desenlerde tehdittir. (9)
- Case–control / vaka–kontrol — Olguları benzer kontrollerle geriye dönük karşılaştırır. Nadir sonuçlarda pratiktir ama hatırlama yanlılığı riski vardır. (8)
- Case study / vaka çalışması — Tek veya birkaç olgunun derinlemesine incelenmesidir. Genelleme ve sıkı nedensellik iddiası zayıftır. (12)
- Changing criterion / değişen ölçüt — Başarı ölçütünün basamaklı yükseltildiği tek denekli desendir. Kademeli davranış değişiminde kullanılır. (11)
- Cohen’s d / Cohen d (standartlaştırılmış etki) — Standartlaştırılmış ortalama farkı etki büyüklüğüdür. “Anlamlı mı?” değil “ne kadar büyük?” sorusuna cevap verir. (16)
- Confound / karıştırıcı — IV ile birlikte değişerek alternatif açıklama üreten karıştırıcıdır. İç geçerliğin baş düşmanıdır. (3, 5)
- Coding / kodlama — Veri parçalarını etiketlemektir. Nitel analizin ilk yapı taşıdır. (13)
- Confirmability / onaylanabilirlik — Bulguların araştırmacı önyargısından çok veriye dayanmasıdır. Refleksivite ve kanıt bağları önemlidir. (13)
- CONSORT (Consolidated Standards of Reporting Trials / Randomize Çalışmalar İçin Birleşik Raporlama Standartları) — Randomize çalışmaların raporlama kılavuzudur. Şeffaf yöntem ve akış şeması ister. (15, 19)
- COREQ (Consolidated Criteria for Reporting Qualitative Research / Nitel Araştırmanın Raporlanması için Birleşik Ölçütler) — Nitel görüşme/odak grup raporlama kılavuzudur. Yöntem şeffaflığını artırır. (19)
- Correlational design / korelasyonel desen — Manipülasyon olmadan değişken ilişkisini inceler. Nedensellik iddiası zayıftır. (8, 21)
- Construct validity / yapı geçerliği — Gerçekten hedeflenen yapının mı manipüle/ölçüldüğünü sorar. Zayıf operasyonelleştirme bunu bozar. (5)
- Counterbalancing / karşı dengeleme — Koşul sırasını değiştirerek sıra etkisini dengelemektir. Within-subjects (tekrarlı ölçüm / kişi içi) için kritik kontroldür. (6, 9)
- Credibility / inandırıcılık — Nitel bulguların inandırıcılığıdır. Member checking ve triangulation ile güçlenir. (13)
- Cross-sectional / kesitsel — Tek zamanda ölçüm yapan desendir. Hızlıdır ama nedensellik zayıftır. (8)
D
- Debriefing / bilgilendirme (sonrası açıklama) — Özellikle aldatma sonrası gerçek amacın açıklanmasıdır. Zararı onarma ve etik kapanış sağlar. (18)
- Deception / aldatma — Katılımcıdan amacın bir kısmının gizlenmesidir. Son çare olmalı ve debriefing (sonrası bilgilendirme) şarttır. (18)
- Demand characteristics / talep özellikleri — Katılımcının araştırmacının beklediği yanıtı sezmesidir. Sahte doğrulama üretebilir. (6)
- Dependability / güvenilebilirlik (nitel) — Sürecin tutarlı ve izlenebilir olmasıdır. Denetim izi (audit trail) bunu destekler. (13)
- Dismantling / söküm deseni — Tedavinin bileşenlerini ayırarak hangisinin gerekli olduğunu sınar. “Şu teknik şart mı?” sorusuna bakar. (15)
- Düzenleyici / moderator — Etkinin kimde/ne zaman daha güçlü olduğunu gösteren değişkendir. “Hangi koşulda?” sorusudur. (3)
E
- EBP / evidence-based practice (kanıta dayalı uygulama) — En iyi araştırma kanıtını klinik uzmanlık ve danışan değerleriyle birleştiren uygulamadır. EST listesinden daha geniştir. (1, 15)
- Ecological validity / ekolojik geçerlik — Bulgunun gerçek yaşam bağlamına benzerliğidir. Lab etkisi klinikte düşebilir. (5)
- Effect size / etki büyüklüğü — Etkinin büyüklüğünü sayılaştırır. p değerinden bağımsız klinik yorum için önemlidir. (4, 16)
- Effectiveness / etkililik (tarla) — Gerçek dünya koşullarındaki etkililiktir. Dış geçerliğe daha yakındır. (15)
- Efficacy / etkinlik (sera) — Kontrollü/ideal koşullardaki etkinliktir. İç geçerliğe daha yakındır. (15)
- Experimental design / deneysel desen — Manipülasyon, kontrol ve mümkünse rastgele atama ile nedensellik arayan desendir. (9, 21)
- EST / empirically supported treatment (ampirik destekli tedavi) — Belirli ölçütlerle ampirik destek kazanmış tedavi sınıflamasıdır. Liste mantığıdır, tek başına klinik karar değildir. (15)
- External validity / dış geçerlik — Bulguların başka kişi, ortam ve zamana genellenmesidir. (5)
- Extraneous variable / yabancı değişken — DV’yi etkileyebilecek yabancı değişkendir. Kontrol edilmezse gürültü veya confound olur. (3)
F
- Fabrication / uydurma — Veri uydurmadır. Ağır bilimsel dürüstlük ihlalidir. (18)
- Factorial design / faktöriyel desen — Birden fazla IV’nin birlikte sınandığı desendir. Ana etki ve etkileşimi görmeyi sağlar. (9)
- Falsifiability / yanlışlanabilirlik — Bir iddianın yanlışlanabilir olmasıdır. Popper’a göre bilimselliğin kritik ölçütüdür. (1)
- Falsification / çarpıtma — Mevcut veriyi çarpıtmadır. Uydurmadan farklı ama yine ağır ihlaldir. (18)
- Fidelity / sadakat (protokol bağlılığı) — Müdahalenin protokole uygun uygulanmasıdır. Düşük fidelity “tedavi işe yaramadı” yorumunu bozar. (5, 15)
- File drawer problem / dosya çekmecesi problemi — Yayımlanmayan null (yokluk)/negatif çalışmaların görünmemesidir. Meta-analizleri şişirebilir. (16)
G
- Grounded theory / gömülü kuram — Kuramı veriden türeten nitel yaklaşımdır. Kodlama ve sürekli karşılaştırma merkezidir. (13)
- Grey literature / gri literatür — Tez, rapor, konferans özeti gibi geleneksel dergi dışı materyaldir. Yayın yanlılığını azaltmaya yardım edebilir. (2)
- Güvenirlik / reliability — Ölçümün tutarlılığıdır. Geçerliğin önkoşulu gibidir ama tek başına geçerlik değildir. (17)
H
- H0 / null hypothesis (yokluk hipotezi) · H1 / alternatif hipotez — H0 yokluk, H1 araştırma hipotezidir. Çıkarımsal test bu ikili üzerinde döner. (2)
- HARKing / sonucu görüp hipotez uydurma — Sonuçları gördükten sonra hipotezi sonradan yazmaktır. Ön kayıt bunu engellemeye çalışır. (20)
- Hawthorne effect / Hawthorne etkisi — İzlendiği için davranışın değişmesidir. Müdahale sanılan şey dikkat olabilir. (6)
- Heterogeneity / heterojenlik — Çalışmalar arası etki farklılıklarıdır. Meta-analizde yorum dikkatle yapılmalıdır. (16)
- History threat / tarih (dış olay) tehdidi — Çalışma sırasında dış olayların sonucu etkilemesidir. Özellikle kontrolsüz ön–son desenlerde tehlikelidir. (5)
I
- IMRaD / Giriş–Yöntem–Bulgular–Tartışma — Introduction–Method–Results–Discussion yapısıdır. Bilimsel makalenin omurgasıdır. (19)
- Informed consent / bilgilendirilmiş onam — Bilgilendirilmiş onamdır. Anlama + gönüllülük + çekilme hakkını içerir. (18)
- Instrumentation / araç değişimi — Ölçüm aracının veya uygulayıcının zamanla değişmesidir. Sahte “iyileşme/kötüleşme” üretebilir. (5)
- Intention-to-treat / ITT (atandığı gibi analiz) — Atandığı kola göre analizdir. Randomizasyonun korunmasına yardım eder. (15)
- Interaction / etkileşim — Bir IV etkisinin diğer IV’ye bağlı değişmesidir. “Bağlı olarak” cümlesidir. (9)
- Internal validity / iç geçerlik — Gözlenen etkinin gerçekten IV’den geldiğine duyulan güvendir. (5)
- IRB / etik kurul — Araştırmayı etik açıdan onaylayan kurumsal yapıdır. Onaysız insan araştırması yapılmaz. (18)
K
- Karıştırıcı / confound — bkz. Confound. (3, 5)
- Kohort / cohort — Ortak özellikli grubun zaman içinde izlenmesidir. Risk–sonuç zamansal sırası için uygundur. (8)
L
- Longitudinal / boylamsal — Aynı birimlerin zaman içinde izlendiği desendir. Değişim için güçlü, maliyetli ve kayba açıktır. (8)
M
- Main effect / ana etki — Bir IV’nin diğerlerinden bağımsız ortalama etkisidir. (9)
- Manipulation / manipülasyon — IV’nin araştırmacı tarafından bilinçli değiştirilmesidir. Deneyin kalbidir. (9)
- Manipulation check / manipülasyon kontrolü — Manipülasyonun işe yaradığını doğrulayan kontroldür. (9)
- Matching / eşleştirme — Grupları kritik değişkenlerde eşleştirmektir. Random yoksa kısmi kontroldür. (6, 10)
- Maturation / olgunlaşma — Zamanla doğal değişimin (yorgunluk, iyileşme) sonucu etkilemesidir. (5)
- Member checking / üye kontrolü — Bulguların katılımcıya doğrulatılmasıdır. Nitel credibility’yi artırır. (13)
- Meta-analysis / meta-analiz — Etki büyüklüklerinin nicel sentezidir. Tek çalışmadan daha genel kanıt sunabilir. (16)
- Mixed methods / karma yöntemler — Nicel ve nitel yöntemlerin bilinçli birleşimidir. (14)
- Multiple baseline / çoklu başlangıç düzeyi — Müdahalenin kademeli başlatıldığı tek denekli desendir. Geri çekme olmadan iç geçerlik arar. (11)
- Multimethod / çoklu yöntem — Aynı yapıyı farklı kaynaklarla ölçmektir. Tek yöntemin yanlılığını dengeler. (3)
N
- Narrative review / anlatısal derleme — Öznel ve esnek derlemedir. Hızlı bakış verir ama seçim yanlılığı riski yüksektir. (16)
- NNT / number needed to treat (tedavi edilmesi gereken sayı) — Bir ek olumlu sonuç için tedavi edilmesi gereken kişi sayısıdır. Klinik yarar dilini konuşur. (15)
- Nocebo / nocebo (olumsuz beklenti etkisi) — Olumsuz beklentinin kötüleşmeye yol açmasıdır. Plasebonun tersidir. (6)
- Nonequivalent control group / eşdeğer olmayan kontrol grubu — Rastgele atanmamış karşılaştırma gruplu yarı deneysel desendir. Seçim tehdidi yüksektir. (10)
O
- Operasyonel tanım / operational definition — Kavramın ölçüm/uygulama diline çevrilmesidir. Tekrarlanabilirliğin temelidir. (3)
- Open data / açık veri — Verinin paylaşılabilir hâle getirilmesidir. Yeniden analiz ve denetimi kolaylaştırır. (20)
- Open science / açık bilim — Ön kayıt, açık veri, tekrarlama ve null (yokluk) bulgu yayımlama gibi uygulamaların bütünüdür. Bilimsel güveni artırmayı hedefler. (20, 22)
- Order effect / sıra etkisi — Koşulların sırasının performansı etkilemesidir. (9)
- Outcome research / sonuç araştırması — Tedavi sonucunu (iyileşme vb.) inceleyen araştırmadır. (15)
P
- p-hacking / p hackleme — Anlamlılık çıkana kadar analizleri esnetmektir. Yanlış pozitif üretir. (20)
- Per-protocol / protokole uygun analiz — Yalnızca protokole uyanlarla yapılan analizdir. Etkiyi abartabilir. (15)
- Phenomenology / fenomenoloji — Öz yaşantının anlamını inceler. “Bu deneyim nasıl yaşanıyor?” sorusunu sorar. (13)
- PICO / nüfus–müdahale–karşılaştırma–sonuç — Klinik soruyu Population–Intervention–Comparison–Outcome ile netleştirir. (2)
- Placebo / plasebo — Etkin özgül bileşeni olmayan veya nonspesifik kontrol koşuludur. Beklenti etkisini ayırmak için kullanılır. (6, 9, 15)
- Power / istatistiksel güç — Gerçek etkiyi saptama olasılığıdır. Düşük güç Tip II hatayı artırır. (4)
- Primary source / birincil kaynak — Orijinal araştırma raporudur. Veri ve yöntem ayrıntısı için temel kaynaktır. (2)
- Preregistration / ön kayıt — Hipotez ve analiz planının sonuçtan önce kaydıdır. HARKing/p-hacking’i zorlaştırır. (16, 20)
- PRISMA (Preferred Reporting Items for Systematic Reviews and Meta-Analyses / Sistematik Derleme ve Meta-Analizler için Tercih Edilen Raporlama Öğeleri) — Sistematik derleme/meta-analiz raporlama kılavuzudur. (16, 19)
- Publication bias / yayın yanlılığı — Olumlu/anlamlı çalışmaların daha çok yayımlanmasıdır. (6, 16)
Q
- Quasi-experiment / yarı deneysel — Manipülasyonlu ama rastgele atamasız (veya kısıtlı) desendir. (10)
R
- Random assignment / rastgele atama — Katılımcıları koşullara rastgele atamaktır. İç geçerlik için kritiktir. (4, 9)
- Random sampling / rastgele örnekleme — Evrenin temsilî seçimidir. Dış geçerlikle ilgilidir; assignment ile karıştırma. (4)
- RCT / randomized controlled trial (randomize kontrollü çalışma) — Randomize kontrollü çalışmadır. Nedensel kanıt hiyerarşisinde üstlerdedir. (15)
- RCI / Reliable Change Index (güvenilir değişim indeksi) — Değişimin ölçüm hatasından büyük olup olmadığını gösterir. (15)
- Regression to the mean / ortalamaya çekilme — Uç puanların tekrar ölçümde ortalamaya yaklaşmasıdır. Sahte iyileşme üretebilir. (5)
- Registered reports / kayıtlı raporlar — Yöntem kabulünün sonuçtan önce verildiği yayın modelidir. Null (yokluk) bulguların da yayımlanma şansını artırır. (20)
- Replication crisis / tekrarlama krizi — Bulguların tekrarlanamaması krizidir. Açık bilim pratikleriyle yanıt aranır. (20)
- Rosenthal effect / Rosenthal etkisi (deneyci beklentisi) — Deneyci beklentisinin sonucu etkilemesidir. Körleme ile azaltılır. (6)
S
- Saturation / doyum — Nitel veride yeni temanın artık çıkmamasıdır. Örneklem yeterliliği göstergelerinden biridir. (13)
- Scientist–practitioner / bilim insanı–uygulamacı — Bilim insanı–uygulamacı modelidir. Klinik kararı kanıtla bağlar. (1)
- Secondary source / ikincil kaynak — Derleme, ders kitabı veya özet yorumdur. Hızlı bakış verir ama birincil kanıtın yerini tutmaz. (2)
- Selection threat / seçim tehdidi — Grupların baştan farklı olmasıdır. Yarı deneyselin ana zayıf noktasıdır. (5, 10)
- Single-case design / TODÇ (tek olgulu deneysel desen) — Tek olgulu deneysel desendir. Birey kendi kontrolüdür. (11)
- Social desirability / sosyal beğenirlik — Beğenilir görünme kaygısıyla yanıttır. Öz bildirimi bozar. (6)
- Social validity / sosyal geçerlik — Müdahalenin hedeflerinin, yöntemlerinin ve sonuçlarının kabul edilebilirliğidir. (11)
- Solomon four-group / Solomon dört grup — Ön test etkisini ve tedavi etkisini ayırmaya çalışan dört kollu desendir. (9)
- SPIRIT (Standard Protocol Items: Recommendations for Interventional Trials / Müdahaleli Çalışmalar için Standart Protokol Öğeleri) — Klinik çalışma protokollerinin raporlama kılavuzudur. Çalışma başlamadan planın şeffaflığını ister. (19)
- Statistical conclusion validity / istatistiksel sonuç geçerliği — İstatistiksel çıkarımın doğruluğuna duyulan güvendir. (5)
- STROBE (Strengthening the Reporting of Observational Studies in Epidemiology / Epidemiyolojide Gözlemsel Çalışmaların Raporlanmasını Güçlendirme) — Gözlemsel çalışmaların raporlama kılavuzudur. (19)
- Systematic review / sistematik derleme — Önceden tanımlı kurallarla yapılan sistematik derlemedir. (16)
T
- TAU / treatment-as-usual (olağan tedavi) — Olağan tedavi kontrolüdür. Gerçek dünya kıyasına yakındır. (9, 15)
- Testing threat / test etme tehdidi — Ölçümün kendisinin sonraki puanı etkilemesidir. (5)
- Thematic analysis / tematik analiz — Tekrarlayan anlam örüntülerini tema olarak kurar. Esnek ve sık kullanılan nitel analizdir. (13)
- Transferability / aktarılabilirlik — Nitel bulguların benzer bağlamlara aktarılabilirliğidir. İstatistiksel genellemeden farklıdır. (13)
- Treatment diffusion / tedavi sızması — Müdahalenin kontrol grubuna sızmasıdır. Grup farkını küçültür. (5)
- Triangulation / üçgenleme — Çoklu kaynak/yöntem/araştırmacı ile doğrulamadır. (13)
- Trustworthiness / güvenilirlik (nitel kalite) — Nitel araştırmada kalite şemsiyesidir. (13)
- Tip I / Type I (yanlış pozitif) · Tip II / Type II (yanlış negatif) — Tip I yanlış pozitif, Tip II yanlış negatiftir. Güç Tip II ile ters ilişkilidir. (4)
V
- Vail modeli / practitioner–scholar (uygulayıcı–bilgin) — Uygulama ağırlıklı eğitim modelidir. Boulder’dan farklı olarak uygulamayı öne alır. (1)
W
- Wait-list / bekleme listesi kontrolü — Bekleme listesi kontrolüdür. Etik ve dış geçerlik tartışması taşır. (9, 15, 18)
- Within-subjects / tekrarlı ölçüm deseni — Aynı kişinin tüm koşullarda ölçüldüğü desendir. (9)
Son not: Bu hap kitap, konu haritasındaki başlıkları sınav cümlesine indirger. Formül ve yazılım adımları için 6. İstatistik; test bataryaları için 4. Psikolojik Testler; terapi ekolleri için 1. Klinik Psikoloji kullan.